توسعه فضاهای پیراشهری

توسعه فضاهای پیراشهری

شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر کاهش تاب‌آوری لرزه‌ای مناطق پیراشهری با تأکید بر ابعاد رشد و توسعه شهری (موردمطالعه: بجنورد)

نوع مقاله : مقاله برگرفته از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران
2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
3 استادیار گروه مدیریت ساخت، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران.
10.22034/jpusd.2025.541625.1364
چکیده
مناطق پیراشهری بجنورد به دلیل رشد و توسعه شهری، با چالش‌های فزاینده‌ای در زمینه تاب‌آوری لرزه‌ای روبرو هستند. این مطالعه به بررسی جامع عوامل مؤثر بر این تاب‌آوری، با تأکید بر ابعاد مختلف رشد و توسعه شهری، می‌پردازد. هدف اصلی، ارائه درکی عمیق از پیچیدگی‌های موجود و تعیین مسیرهایی برای بهبود وضعیت در این مناطق است. این پژوهش یک مطالعه کاربردی با رویکرد کیفی است که به روش پیمایشی توصیفی-تحلیلی انجام‌شده است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، کتابخانه‌ای و مصاحبه‌های میدانی با ۳۵ نفر از مدیران و متخصصان شهرستان بجنورد (به روش نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری) گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با روش گراندد تئوری (نسخه استراوس و کوربین) انجام شد که شامل مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی بود. مصاحبه‌های ۶۰ تا ۹۰ دقیقه‌ای ضبط، پیاده‌سازی و با الگوی پارادایمی (علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر) دسته‌بندی شدند تا نظریه‌ای مبتنی بر داده‌ها استخراج شود. نتایج نشان داد که کاهش تاب‌آوری لرزه‌ای مناطق پیراشهری بجنورد تحت تأثیر سه دسته عوامل کلیدی قرار دارد: عوامل علی (مانند مهاجرت، ترس از کاهش ارزش ملک و تنش‌های محلی)، عوامل زمینه‌ای (شامل معماری سنتی غیرمقاوم، گسل‌های فعال و عدم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها) و عوامل مداخله‌گر (نظیر ضعف‌های مدیریتی، اجرایی و مشکلات در مدیریت بحران). این عوامل به‌صورت شبکه‌ای و همزمان عمل کرده و به تضعیف پایداری لرزه‌ای این مناطق منجر شده‌اند. بنابراین، بهبود تاب‌آوری لرزه‌ای بجنورد نیازمند برنامه‌ریزی جامع و هماهنگ در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، مدیریتی و زیرساختی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابدالی، یعقوب، رمضانی حاجی محله، عارفه، معینی نسب، محسن. (1402). تحلیل راهبردی تاب‌آوری پیراشهری در برابر مخاطرات محیطی(موردمطالعه: نواحی پیراشهری سنندج). توسعه فضاهای پیراشهری، 5(2)، 181-202. doi: 10.22034/jpusd.2023.366233.1237
پوراحمد، احمد، فرهادی، ابراهیم، سجودی، مریم، قربانی، رامین، عبدالله حسین، شاخوان. (1399). فرا تحلیلی بر پژوهش‌های تاب‌آوری شهری در نشریات علمی پژوهشی جغرافیایی ایران. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 1(2)، 1-19. 20.1001.1.27173747.1399.1.2.1.2
پورموسوی، سیدموسی، اقبال، محمدرضا، خوشخوان، جلال. (1394). بررسی میزان تحقق‌پذیری شاخص‌های مدیریت بحران در طرح تفصیلی موردمطالعه: منطقه 20 شهرداری تهران. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 2(2)، 17-31. https://ensani.ir/fa/article/362422/
جلالیان، حمید، دادگر، حسین. (1394). پهنه‌بندی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در برابر زلزله با مدل AHP، مطالعۀ موردی بخش چورزق شهرستان طارم. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 26(3)، 42-29. https://gep.ui.ac.ir/article_18748.html
جلالیان، سید اسحاق. (1397). ارزیابی تاب‌آوری ساختاری ـ طبیعی کاربری اراضی شهری (مطالعه موردی: منطقه 4 کلان‌شهر تهران)، فصلنامه شهـر پایـدار، 1(4)، 123 ـ 109. doi: 10.22034/jsc.2019.91679
حاتمی­نژاد، حسین، کهکی، فاطمه سادات، صادقی، فرشید (1401). سنجش تاب‌آوری کالبدی سکونتگاه‌های غیررسمی در برابر مخاطرات محیطی (زلزله)، مطالعه موردی: پاکدشت(شهرک انقلاب). پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3(9)، 22-38. https://jurs.znu.ac.ir/article_700017.html
صادقی، حجت و جوان، فرهاد. (1403). ارزیابی روستاهای گردشگری ایران از لحاظ آسیب‌پذیری ژئوفیزیکی با استفاده از سناریوهای فازی. پژوهش های روستائی، 15(4)، 85-100. doi: 10.22059/jrur.2024.383580.1993
طحانی سهی، سارا، حناچی، سیمین. (1400). نقش مدیریت شهری در ایجاد و ارتقای تاب‌آوری اجتماعی جهت کاهش نرخ مهاجرت از ایران، ششمین کنفرانس بین‌المللی تحقیقات بین­رشته­ای در عمران، معماری و مدیریت شهری قرن ۲۱، تهران. https://civilica.com/doc/1298960
کرمی، فریبا، بیاتی خطیبی، مریم، رستمی همای علیا، نرگس. (1401). بررسی تاب‌آوری نواحی روستایی پیراشهری در برابر سیلاب (مطالعه موردی: برخی روستاهای دهستان میدان چای). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(80)، 251-271. doi: 10.22034/gp.2021.46066.2840
کریمی قطب­آبادی، فضل­اله، زنگی­آبادی، علی. (1402). سنجش تاب‌آوری اقتصادی سکونتگاه‌های شهری جدید در برابر خطر زلزله با استفاده از Edas Method (مطالعه موردی: منطقه شهری اصفهان). تحلیل فضایی مخاطرات محیطی،۱۰ (۴)، 41-58. 10.22034/gp.2022.49842.2955
محققی، پریسا، قدمی، مصطفی، عظیمی آملی، جلال، جانباز قبادی، غلامرضا. (1400). بررسی تاب‌آوری در برابر زلزله با تأکید بر فرم شهری(مطالعه موردی: منطقه‌ی دوازده شهر تهران). مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 8(29)، 245-273. https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_3445.html
نظم فر، حسین، زنگانه، احمد، مه­آبادی پور، محمد­مهدی. (1403). ارزیابی و رتبه­بندی تاب‌آوری شهری در مناطق پیراکلانشهر. (e214836). توسعه فضاهای پیراشهری. e214836 doi: 10.22034/jpusd.2025.493945.1327
نیک‌پور، عامر، لطفی، صدیقه، یاراحمدی، منصوره. (1400). ارزیابی میزان تاب‌آوری شهر نورآباد ممسنی در برابر سوانح طبیعی (زلزله). مدیریت بحران، 10(19)، 71-57. https://www.joem.ir/article_243253.html?lang=fa
وزارت راه و شهرسازی ایران. (۱۴۰۰). طرح جامع کاهش خطرپذیری زلزله در کلانشهرها. گزارش داخلی.
Ahern, J.F. (2011). From fail-safe to safe-to-fail: sustainability and resilience in the new urban world. Landsc Urban Plan, 100, 341–343. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.02.021
Aksha, S. K., & Emrich, Ch. T. (2020). Benchmarking Community Disaster Resilience in Nepal. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(6), 1-22. https://doi.org/10.3390/ijerph17061985
Asian Institute of Technology. (2025). 4th International Symposium on Disaster Resilience and Sustainable Development (DRSD 2025). Retrieved from https://ait.ac.th/event/4th-international-symposium-on-disaster-resilience-and-sustainable-development-drsd-2025/
Cavallaro, M., Asprone, D., Latora, V., Manfredi, G., & Nicosia, V. (2014). Assessment of urban ecosystem resilience through hybrid social-physical complex networks. Comput Aided Civ Infrastruct Eng, 29, 608–625. https://doi.org/10.1111/mice.12080
Das, S. (2019). Geospatial mapping of flood susceptibility and hydro-geomorphic response to the floods in Ulhas basin, India. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 14(3), 60-74. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2019.02.006
Gralepois, M. (2020). What Can We Learn from Planning Instruments in Flood Prevention? Comparative Illustration to Highlight the Challenges of Governance in Europe. Water, 12(6), 18-41. https://doi.org/10.3390/w12061841
Hawley, R.J., Bledsoe, B.P., Stein, E.D., & Haines, B.E. (2012). Channel Evolution Model of Semiarid Stream Response to UrbanInduced Hydro modification, JAWRA Journal of the American Water Resources Association, 48(4), 722-744. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1752-1688.2012.00645.x
Hogan, D. M., Jarnagin, S.T., Loperfido, J.V., & Van Ness, K. (2014). Mitigating the effects of landscape development on streams in urbanizing watersheds, JAWRA Journal of the American Water Resources Association, 50(1), 163-178. C:\Users\loghman\Desktop\New folder\10.1111\jawr.12123
Jabareen, Y. (2013). Planning the resilient city: Concepts and strategies for coping with climate change and environmental risk. Cities, 31, 220-229. https://doi.org/10.1016/j.cities.2012.05.004
Laskar, J. (2003). Frequency map analysis and particle accelerators, Proceedings of the 2003 Particle Accelerator Conference IEEE, 1(3), 378-382. https://ieeexplore.ieee.org/document/1288929/
Liu, W., Zhou, J., Li, X., Zheng, H., & Liu, Y. (2024). Urban resilience assessment and its spatial correlation from the multidimensional perspective: A case study of four provinces in North-South Seismic Belt China. Sustainable Cities and Society, 101, 105109. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.105109
Mavhura, E, Manyangadze, T, Raj Aryal, K. (2021). A composite inherent resilience index for Zimbabwe: An adaptation of the disaster resilience of place model, International Journal of Disaster Risk Reduction, 2-13 https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102152.
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38-49. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
Meng, M., Dabrowski, M., & Stead. D. (2020). Enhancing Flood Resilience and Climate Adaptation: The State of the Art and New Directions for Spatial Planning. Sustainability, 12(19), 64-78. https://doi.org/10.3390/su12197864
Sharifi, A., & Yamagata, Y. (2016). Principles and criteria for assessing urban energy resilience: A literature review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 60, 1654-1677. https://doi.org/10.1016/j.rser.2016.03.028
Soofi, S. Y. (2016). Achieving Urban Resilience: Through Urban Design and Planning Principles [Published Master’s thesis, Oxford Brookes University], Oxford, UK.
Sun, J, Zhai, N, Mu, H, Miao, J, Li, W, Li, M. (2023). Assessment of urban resilience and subsystem coupling coordination in the Beijing-Tianjin-Hebei urban agglomeration, Sustainable Cities and Society, Volume 100, January 2024, 105058. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.105058
UN-Habitat. (2019). Tehran Urban Resilience Project. United Nations Human Settlements Programme. https://iran.un.org/en/download/12511/48343
United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2025). Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction 2025. Retrieved from https://www.undrr.org/gar/gar2025
United Nations. (2018). World Urbanization Prospects: The 2018 Revision. United Nations Department of Economic and Social Affairs. https://www.un.org/en/desa/2018-revision-world-urbanization-prospects
World Bank. (2020). Enhancing Urban Resilience: From Crisis to Sustainable Development. World Bank Group. https://documents1.worldbank.org/
Zhang, X., Tang, W., Huang, Y., & Zhang, Q. (2018). Understanding the causes of vulnerabilities for enhancing social-physical resilience: lessons from the Wen chuan earthquake. Environmental Hazards, 17(4), 292 309. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17477891.2018.1491383